Om dit schilderij te begrijpen is enige kennis van het leven en denken van Pierre Bayle nuttig.
Volgens Bayle zetelt waarheid in de rede (het verstand) en geloof in het gemoed (de emotie). De mens is onmiskenbaar met rede en gemoed behept. Geloof en waarheid laten zich niet mengen. Bayle was hierin radicaal en leefde naar dit principe.
Om de waarheid te ontdekken moet de verlichte mens met zijn rede naar de natuur kijken. En om in vrede samen te kunnen leven moeten de staat en het recht gebaseerd zijn op de rede. Hij was zogezien geen aanhanger van het zogenaamde
door God gegeven recht om te regeren van de zonnekoning Lodewijk XIV in het Frankrijk van zijn tijd. Maar evenmin was er in zijn denken plaats voor het gebruik van staats- of revolutionair geweld. Bayle was tegenstander van de Glorious Revolution van 1688 in Engeland.
In zaken van geloof en ongeloof, bij uitstek uitingen van de gemoedskant van de mens, stelde Bayle verdraagzaamheid voorop. Mensen hebben dat nu eenmaal, respecteer elkaar dus hierin. Zijn historische en sociale waarnemingen waren: de een zijn geloof is de ander zijn bijgeloof en geloven is niet noodzakelijk voor deugdzaam leven (
zie tentoonstelling). Bayle verwierp daarom elke vorm van fanatisme vanuit welke hoek dan ook. Tot op zijn sterfbed sprak hij zich consequent
niet uit over een ware of onware geloofsovertuiging of over de (on)juistheid van atheïsme hoe fel de strijd hierover ook opliep. Hij reageerde dan steevast met
ironische humor. Hierdoor vonden velen hem in dit opzicht destijds en ook nu nog raadselachtig.
Terug naar het schilderij. Ik interpreteer het als volgt. U ziet die raadselachtig glimlachende Bayle die een weegschaal ophoudt. Op de ene schaal staan onder het alziend oog van God de geloofssymbolen van de vredesduif (Waalse kerk, zie
historische route nr 2), de Davidsster (jodendom), de zittende boeddha (boeddhisme) en de hand van Fatima (islam). Zij leggen tezamen minder gewicht in de schaal dan de ganzenveer van de universele waarheidszoeker Pierre Bayle. Daarmee schreef hij de geschriften die onze samenleving funderen zoals de Dictionnaire historique et critique (meer hierover, zie
historische route no. 5). Het resultaat staat in de boekenkast op de achtergrond.
Dit grote wandschilderij vormt een passende afsluiting van de beeldenroute. Het zal nog twee jaren de Aert van Nesstraat te zien zijn.
